Toàn cảnh cuộc chiến pháp lý giữa TT Trump và tòa án...

Toàn cảnh cuộc chiến pháp lý giữa TT Trump và tòa án Mỹ

246
SHARE

Ngày 27/1, Tổng thống Trump ký sắc lệnh yêu cầu tạm dừng các chương trình tiếp nhận người tị nạn cũng như cấm nhập cảnh đối với công dân 7 quốc gia đa số theo Hồi giáo bao gồm Iran, Iraq, Libya, Somalia, Sudan, Syria và Yemen. Ngay lập tức, sắc lệnh Hành pháp này đã gây ra một cuộc tranh cãi lớn trong nội bộ nước Mỹ cũng như tác động đến các yếu tố an ninh – chính trị toàn cầu. Để phản đối và đấu tranh với sắc lệnh này, nhiều hành động đã được đưa ra từ các luật sư, chính trị gia Mỹ. Tạm thời sắc lệnh tranh cãi của Donald Trump bị ngừng hiệu lực, cuộc chiến pháp lý nổ ra và dự kiến sẽ còn dai dẳng trong nền chính trị – tư pháp Mỹ một thời gian dài.

1483948356-148392780452064-trump-2
Tổng thống Trump với kiểu tóc cũ phong cách

Hành trình cuộc chiến về sắc lệnh cấm nhập cảnh đối với người hồi giáo của Donald Trump

Trong suốt quá trình tranh cử tổng thống Mỹ năm 2016, ứng cử viên Donald Trump đã liên tục nhắc về mối đe dọa của chủ nghĩa khủng bố xuất phát từ tôn giáo cực đoan, đặc biệt chính là hồi giáo. Trump kêu gọi đóng cửa biên giới đối với những người hồi giáo như là một cách để bảo vệ nước Mỹ trước các nguy cơ của chủ nghĩa khủng bố đe dọa. Bằng nhiều cách, Trump khuấy động đám đông để thu hút và chia rẽ nước Mỹ sâu hơn trong mối thù hằn với chủ nghĩa khủng bố nói chung và người hồi giáo nói riêng. Chiến thắng trước cựu ngoại trưởng Hillary Clinton đã giúp Trump bước vào nhà trắng và ngay trong hai tuần đầu tiên nhậm chức tổng thống, ông đã bắt tay vào thực hiện lời hứa của mình theo một cách không thể gây tranh cãi hơn: Sắc lệnh hành pháp ngày 27/01/2017. Sắc lệnh yêu cầu tạm dừng các chương trình tiếp nhận người tị nạn cũng như cấm nhập cảnh đối với công dân 7 quốc gia đa số theo Hồi giáo bao gồm Iran, Iraq, Libya, Somalia, Sudan, Syria và Yemen. Hàng chục ngàn visa tới Mỹ từ các quốc gia trên đã bị hủy, hàng ngàn người bị cấm nhập cảnh và giữ lại thẩm vấn ở các sân bay sau đó phải rời khỏi Mỹ. Trong số đó, có rất nhiều bác sĩ, giáo sư, học sinh và thậm chí là một cậu bé 5 tuổi tới Mỹ để đoàn tụ với mẹ theo cách mà Nhà Trắng gọi là “mối đe dọa an ninh” cho nước Mỹ.

Ngay sau đó, giới luật sư và các nhà hoạt động pháp lý, nhân quyền đã vào cuộc để đấu tranh với sắc lệnh hành pháp tranh cãi này. Ngày 28/01, Ann Donnelly, Thẩm phán liên bang ở quận Đông New York, ra phán quyết sau khi Liên đoàn vì các quyền lợi dân sự Mỹ đệ đơn kiến nghị.  Theo phán quyết khẩn cấp, dừng tạm thời trục xuất những người có đầy đủ thủ tục, giấy tờ còn hiệu lực đến từ 7 nước bị cấm nhập cảnh vào Mỹ theo sắc lệnh mới được Tổng thống Donald Trump ký. Trong ngày 28 và 29/1, một số toà địa hạt khác cũng ra các lệnh tương tự. Chánh văn phòng Nhà Trắng Reince Priebus sau đó đã nói rằng “Tình hình không hỗn loạn” trên kênh NBC trong khi khắp nước Mỹ, những cuộc biểu tình liên tiếp nổ ra để phản đối sắc lệnh này. Sau đó, Bộ Ngoại Giao đã có những động thái tuân thủ phán quyết của Tòa, đặc biệt là quyền Bộ trưởng Tư Pháp Mỹ lệnh cho nhân viên của bộ này không thực thi sắc lệnh.

donnelly-ann
Thẩm phán Ann Donnelly

Ngày 03/02/2017, Thống đốc các bang Washington và Minnesota nộp đơn kiện sắc lệnh của Trump do nhắm vào người Hồi giáo, vi phạm quyền hiến định của người nhập cư và gia đình họ theo các Tu chính án số 1, số 5 và số 14. Chiều tối cùng ngày, thẩm phán liên bang Mỹ James Robart ở Seattle, bang Washington ra phán quyết yêu cầu hoãn thi hành các điều khoản chính của sắc lệnh cấm nhập cảnh mà Tổng thống Donald Trump ký trên phạm vi toàn quốc. Sắc lệnh bị tạm đình chỉ thi hành. Bộ Ngoại Giao thông báo cấp lại visa và Bộ An ninh nội địa thông báo ngay lập tức phục hồi thủ tục nhập cảnh cho những người đến từ các quốc gia nêu trên như quy định cũ trước đó.

Sau khi thẩm phán Robart ra quyết định, ông Trump đã liên tục công kích thẩm phán này trên mạng xã hội. Tiếp đó, Bộ Tư pháp Mỹ gửi đơn kháng cáo lên tòa phúc thẩm liên bang Mỹ Khu vực 9 (cao hơn tòa ra phán quyết một bậc) ngày 4/2 để yêu cầu đảo ngược phán quyết. Ngay sau đó, tòa phúc thẩm đã bác yêu cầu ngay lập tức khôi phục lệnh cấm nhập cảnh của Bộ Tư Pháp và yêu cầu bên khởi kiện là hai bang Washington và Minnesota và bên kháng cáo là Bộ Tư pháp Mỹ trình thêm thông tin với hạn cho hai bên lần lượt là 5/2 và 6/2. Tối muộn 5/2, bang Washington và Minnesota đã nộp hồ sơ lên Tòa phúc thẩm Khu vực số 9 ở San Francisco. Sau đó một ngày, bản báo cáo 15 trang do Bộ Tư pháp Mỹ đệ trình được gửi lên tòa nêu rằng sắc lệnh về di trú mà ông Donald Trump ký hôm 27/1 là “việc thực thi quyền của tổng thống một cách đúng luật”. Phiên điều trần dự kiến sẽ được mở ra vào ngày 07/02/2017. Về quy trình, Toà phúc thẩm có thể đưa ra thời điểm nghe tranh tụng hoặc thông báo phán quyết bằng văn bản. Toà cũng có thể đòi các bên đưa thêm các tài liệu và lý lẽ.  Và nếu một bên thua kiện có thể tiếp tục kháng cáo lên Tòa án tối cao Hoa Kỳ.

675842_0.png
Mô hình tam quyền phân lập

Vì sao Tòa án liên bang cấp thấp có thể lật ngược phán quyết Tổng thống?

Ở Mỹ, nền chính trị và tổ chức nhà nước được xây dựng dựa trên nguyên tắc tam quyền phân lập, một học thuyết cực kỳ nổi tiếng của Montesquieu. Theo đó, quyền lực nhà nước được chia đều thành 3 nhánh: Lập pháp – Hành pháp – Tư pháp tương ứng với ba cơ quan nắm quyền độc lập: Quốc hội – Chính phủ – Tòa án. Ba nhánh này vừa phối hợp, vừa ức chế lẫn nhau. Điều này thể hiện ở nhiều khía cạnh quyền lực, đơn cử như quyền phủ quyết của Quốc hội với Chính phủ và ngược lại cũng như phán quyết độc lập, tuyệt đối và nhiệm kỳ trọn đời của thẩm phán Tòa án. Nói cách khác, quyền lực nhà nước là chia đều thành 3 nhánh, Tổng thống về danh nghĩa là Tổng tư lệnh, người đứng đầu đất nước nhưng thực chất chỉ là người đứng đầu cơ quan hành pháp chứ không phải đứng trên hai nhánh quyền lực còn lại. Theo quy định của pháp luật Mỹ, thẩm phán liên bang có quyền ra phán quyết hiệu lực toàn quốc để giải quyết một vụ kiện, không có giới hạn cho phạm vi của vụ kiện cho dù đó là sắc lệnh hành pháp của Tổng thống. Thực tế rất rõ ràng, đây không phải là “toà tỉnh”. Những toà đã ra các lệnh cho đến lúc này đều là toà liên bang.

Do vậy, sự độc lập của Quốc hội cũng như Tòa án trong việc kiểm soát quyền lực của Tổng thống Mỹ là điều rất rõ ràng và đã có thông lệ từ lâu đời. Có thể kể đến việc cơ quan tư pháp từng đưa ra phán quyết rằng Tổng thống thứ 43 George W. Bush đã vượt quyền khi tự ý lập ra tòa án xét xử các nghi phạm khủng bố và Tổng thống thứ 44 Barrack Obama đã lạm quyền khi cho phép hàng triệu người nhập cư trái phép được ở lại Mỹ.

Kịch bản nào cho cuộc chiến pháp lý hiện nay ở Hoa Kỳ?

Xuất thân là một doanh nhân Trump hoàn toàn không có kinh nghiệm về chính trị cũng như kiến thức sâu rộng về pháp lý. Những hàng động bước đầu đã cho thấy Tổng thống Mỹ ưa thích hành động độc lập như cách ông đã từng điều hành đế chế kinh doanh của mình. Nhưng thực tế đã trả lời rất rõ sự khác biệt trong cách làm việc này. Và trước mắt, ông Trump đã thấy rất rõ những nguy hại về việc không màng bận tâm tới hai nhánh còn lại của chính thể là lập pháp và tư pháp. Quốc Hội hiện rất nao núng và không có biểu hiện quyết liệt do đang được kiểm soát bởi đảng Cộng Hòa của Trump, nhưng Tòa án ở Hoa Kỳ xưa nay vốn dĩ độc lập, không bị ảnh hưởng bởi chính trị và duy trì tính thượng tôn của pháp luật. Bởi thế, đây sẽ là trở ngại chính đối với ông Trump, trước mắt là cuộc chiến pháp lý liên quan đến sắc lệnh cấm nhập cảnh đối với công dân 7 quốc gia hồi giáo này.

Demonstrators against the immigration rules implemented by U.S. President Donald Trump's administration, rally at Los Angeles international airport in Los Angeles
Biểu tình chống Trump

Về nguyên tắc, do đã có kháng cáo từ phía Chính phủ nên Tòa Phúc thẩm liên bang khu vực 9 sau khi nhận đủ các bằng chứng theo yêu cầu, dự kiến sẽ mở phiên điều trần vào chiều ngày 7/2 để quyết định số phận của lệnh cấm thực thi sắc lệnh trên. Phiên điều trần sẽ làm rõ các vấn đề, nếu chưa thể làm rõ, tòa sẽ hoãn đưa ra phán quyết và yêu cầu các bên tiếp tục bổ sung chứng cứ. Phán quyết của Tòa án phúc thẩm liên bang khu vực 9 Tây Wasington có thể theo hai hướng, thứ nhất là bác bỏ đơn kháng cáo của Bộ Tư Pháp Hoa Kỳ, đồng nghĩa với việc Chính quyền của Trump sẽ nhận một bàn thua rất rõ và sắc lệnh gây tranh cãi gần như khó có cơ hội phục hồi. Dĩ nhiên họ vẫn có cơ hội để lật ngược bằng việc kháng cáo lên Tòa án tối cao. Thứ hai là bác bỏ phán quyết của thẩm phán Robart đã tuyên ngày 03/02, như vậy sắc lệnh cấm nhập cảnh nêu trên lại được phục hồi và thế thắng quay lại về phía chính quyền của Trump. Điều này cũng chưa hẳn là dấu chấm hết vì bên thua kiện là bang Wasington và Minesota cũng có quyền kháng cáo lên Tòa án tối cao Hoa Kỳ.

Điều này cho thấy, phán quyết của Tòa án liên bang khu vực 9 chưa phải là phán quyết cuối cùng, hành động pháp lý tiếp theo mà một trong hai bên sẽ tiến hành nếu thua cuộc là đưa lên Tòa án tối cao để phán xử, đó mới là bước đi cuối cùng để có đáp án cho số phận của phán quyết ngày 27/01/2017 mà Trump đã ký.

Một mặt khác là phán quyết do thẩm phán Robart đưa ra là phán quyết áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời tạm đình chỉ hiệu lực sắc lệnh, có thể được chính Tòa án Tây Washington xem xét tiếp. Theo hướng này, Tòa Tây Wasington sẽ tiếp tục vụ kiện xem sắc lệnh của Trump có vi hiến và vi phạm các đạo luật khác hay không mà không cần quan tâm đến kháng cáo. Theo hướng tự xem xét, sau đó, bên thua có thể kháng cáo lên Toà Phúc thẩm Khu vực số 9 rồi cuối cùng là lên Tối cao Pháp viện Hoa Kỳ.

US-Courts-System-Luat-Khoa-1
Sơ đồ tổ chức Tòa án Hoa Kỳ – Ảnh: Luatkhoa.org

Như vậy, việc có kháng cáo đã làm vụ án rẽ theo hai hướng. Tòa Tây Wasington ra phán quyết vẫn có quyền xem xét tính hợp pháp, hợp hiến để phủ quyết phán quyết trước đó sau này. Tòa liên bang khu vực 9 nhận kháng cáo sẽ giải quyết theo thủ tục kháng cáo bình thường. Đây là hai tòa khác nhau nhưng cùng là tòa liên bang. Kết quả vẫn là việc bên thua có quyền kháng cáo lên Tối cao pháp viện xem xét để đưa ra phán quyết cuối cùng không thể đảo ngược.

Hiện nay tối cao pháp viện Hoa Kỳ có 8 thẩm phán và khuyết một vị trí, trong đó 4 thẩm phán xu hướng cấp tiến (Ruth Bader Ginsburg, Stephen Breyer, Elena Kagan, và Sonia Sotomayor); 2 thẩm phán bảo thủ ôn hòa (John Roberts và Anthony Kennedy); và 2 thẩm phán xu hướng bảo thủ (Clarence Thomas, Samuel Alito). Việc công khai chỉ trích và bôi nhọ thẩm phán liên bang của Trump được xem là hành động chưa có tiền lệ và nhiều khả năng sẽ gây bất lợi cho Trump trong cuộc chiến pháp lý với Tòa án này. Dự kiến cuộc chiến có thể kéo dài khoảng 1 năm và điều này cũng gây ra một ngã rẽ khác.

Đó là việc chính quyền Trump sẽ phớt lờ và bỏ qua việc thắng thua của sắc lệnh ngày 27/01/2017, chỉ theo đuổi vụ kiện vì không muốn bẽ bàng hoặc nhận thua. Việc kéo dài trong thời gian dài xem xét sẽ làm cho sắc lệnh này tự động chết yểu và Trump cùng đội ngũ của mình có thể ban hành các sắc lệnh mới theo hướng chống hồi giáo và nhập cư, nhưng bài bản hơn, lách được các ràng buộc của hiến pháp nhưng vẫn thỏa mãn được ý định của chính quyền. Không có giới hạn cho số lượng sắc lệnh hành pháp mà Tổng thống Hoa Kỳ có thể ban hành, chỉ có giới hạn về hiến pháp và pháp luật để xác định tính hợp pháp của sắc lệnh đó. Điều này càng khiến cuộc chiến về quyền lực ở nước Mỹ càng trở nên rối ren hơn, nhưng là sự rối ren trong những chuẩn mực và quy tắc không thể bị phá vỡ.

Trần Lê An Nguyên (hãng luật Giải Phóng)



Đọc tin pháp luật mới nhất trên Vì Công Lý. Để phản ánh thông tin hoặc gửi câu hỏi tư vấn pháp luật miễn phí, vui lòng gửi đến vicongly.com@gmail.com hoặc gọi Tổng đài 1900 6665.